Verborgen vrouwen in de literatuur

“I would venture to guess that Anon, who wrote so many poems without signing them, was often a woman.” Virginia Woolf - A room of one's own

Het is geen geheim dat de wereldliteratuur wordt gedomineerd door mannen. Slechts 18 keer heeft een vrouw de Nobelprijs voor de Literatuur gewonnen, terwijl de prijs meer dan 100 keer aan een man is uitgereikt. Dat geldt overigens voor alle Nobelprijzen. Voor geneeskunde gaat het om 220 mannen en 15 vrouwen, voor scheikunde 191 mannen tegenover 8 vrouwen en voor economische wetenschappen 93 mannen en maar drie vrouwen. Van alle Nobelprijzen bij elkaar heeft er 944 keer een man gewonnen en slechts 69 keer een vrouw.

We focussen vandaag op de rol van vrouwen in de wereldliteratuur. Het voorbeeld van de Nobelprijs is er slechts één van velen.

Schreven mannen dan vaker dan vrouwen? Wij geloven er niks van. Vrouwen schreven net zo veel en waren (en zijn) net zo getalenteerd als mannen. Misschien zelfs nog wel meer. Maar vrouwen hadden geen toegang tot onderwijs, geen eigen inkomen en geen ruimte om te schrijven, aldus Virginia Woolf in A Room of one's own. In haar beroemde essay beschrijft ze de fictieve zus van Shakespeare, die net zo getalenteerd was, maar geboren werd als vrouw en daarom niet naar school mocht, moest huwen en niet de kans kreeg om ambitieus te zijn en schrijver te kunnen worden. Je hebt vrijheid en middelen nodig om je werk te kunnen publiceren, en veel vrouwen hadden die kans niet. Een bekend citaat hierover is: “Behind every great man there is a great woman”, wat wil zeggen dat veel vrouwen overschaduwd worden door mannen. Hoeveel van die vrouwen hadden zelf net zo beroemd kunnen worden als hun man, zoon, vader of broer als ze gelijke kansen hadden gekregen? In dit artikel kijken we naar enkele vrouwen achter beroemde manneljike auteurs.

Sophia Tolstaya

Sophia Tolstaya was de vrouw van Leo Tolstoj - een Russische auteur die we vooral kennen van beroemde boeken als War & Peace en Anna Karenina. Zijn boeken zijn wereldberoemd en staan op veel lijsten met boeken die je ooit gelezen moet hebben. Hij is 4x genomineerd geweest voor de Nobelprijs voor de literatuur. Zijn vrouw, Sophia, kent bijna niemand, maar ze heeft een onmisbare rol gespeeld in het leven van Leo Tolstoj en in de creatie van zijn beroemde boeken. Sophia was achttien toen ze trouwde met Leo Tolstoj, die op dat moment 34 was en al een kind had. Sophia was een hardwerkende vrouw, ze beheerde het huishouden, voedde 13 kinderen op en was ook de uitgever, fotograaf en biograaf van Leo Tolstoj. Daarnaast heeft ze zijn werken geredigeerd. Ze heeft War and Peace wel zeven keer met de hand overgeschreven en was daarnaast ook nog de zakelijke manager en vertaler van Tolstoj. Volgens biograaf Alexandra Popoff hadden de manuscripten van War and Peace niet bestaan zonder haar. Ze schrijft:

"Generations of scholars could thank her for recording Tolstoj’s pronouncements when he intimated to her his intentions for his novels." - Alexandra Popoff

Sophia heeft te lang geen erkenning gekregen voor haar harde werk en contributie tot haar man's werk. Tolstoj was jarenlang depressief en zonder de morele steun van Sophia, naast al haar toewijding in het redigeren en kopiëren van zijn manuscripten, hadden deze boeken vandaag de dag wellicht niet eens bestaan.

Sophia schreef zelf ook. Publicaties die je vandaag de dag van Sophia Tolstoja kunt lezen zijn haar dagboeken en het autobiografische verhaal een zuivere liefde. Haar boeken zijn pas na haar dood gepubliceerd. Hoewel ze dus een sleutelrol had in het succes van haar man, heeft niemand haar haar eigen succes gegund tijdens haar leven.

Zelda Fitzgerald

De man van Zelda Fitzgerald was F. Scott Fitzgerald, de Amerikaanse auteur van onder andere The Great Gatsby en Tender is the night. Zelda werd vaak gezien als zijn muse, maar ze was zo veel meer dan dat. Ze was een kleurrijke vrouw, eigenzinnig en rebels maar ook bijzonder intelligent. Als kind groeide ze op in een wereld vol regels en verwachtingen - haar vader was rechter - maar dat was niet haar ding. Ze werd het icoon van de roaring twenties, samen met haar man: glitters, flapperjurken en jazz, maar ook de onafhankelijkheid van vrouwen, vrijheid en losbreken van traditionele verwachtingen waren belangrijke kenmerken van deze tijd. Hoewel vrijheid belangrijk was in de flappertijd, gold dat niet voor creatieve vrijheid. Zelda werd vooral gezien als de muse van haar man. Uit een krantenartikel uit 1922 blijkt echter dat ze niet alleen de inspiratiebron was, maar dat hij ook hele stukken tekst uit haar brieven en dagboeken gebruikte in zijn boeken:

"On one page I recognized a portion of an old diary of mine which mysteriously disappeared shortly after my marriage, and also scraps of letters which, though considerably edited, sound to me vaguely familiar… In fact, Mr. Fitzgerald — I believe that is how he spells his name — seems to believe that plagiarism begins at home.” (Zelda Fitzgerald in de New York Tribune over The beautiful and the damned)

Ook zijn er geschriften waaruit blijkt dat F. Scott Fitzgerald geïrriteerd was dat Zelda passages uit haar dagboeken had gebruikt in haar eigen roman Save me the waltz, omdat hij de intentie had deze zelf te gebruiken. Zelda's enige roman is dus wel tijdens haar leven gepubliceerd, maar werd veel minder goed ontvangen dan de boeken van haar man. Ze werd uiteraard met hem vergeleken, maar niet serieus genomen, als vrouw met een excentriek en uitbundig persoonlijk leven - iets wat bij haar man als 'charismatisch' en 'modern' gezien werd. Daarnaast was haar stijl experimenteel, introspectief en semi-autiobiografisch en werd dit gezien als onprofessioneel, omdat het anders was dan waar de critici aan gewend waren. Ten slotte hielp de kritiek die F. Scott Fitzgerald had op zijn vrouw ook niet met de ontvangst van haar boek. Omdat het boek niet goed ontvangen werd, is het het enige boek dat Zelda heeft geschreven. Ze werkte hierna aan een theatertekst met de naam Scandalabra, maar ook deze werd niet goed ontvangen omdat de critici het niet begrepen. Hoewel ze bleef schrijven (vooral korte verhalen, artikelen en brieven) richtte ze haar creatieve energie vervolgens op de schilderkunst. Helaas kreeg ze ook hier niet de erkenning die ze verdiende. In de jaren '70 en '80 is de kijk op haar kunst echter veranderd, en wordt ze nu geprezen om de mix van modernisme, surrealisme en rauwe emotie.

Dorothy Wordsworth

Dorothy Wordsworth is de oudere zus van William Wordsworth. Ze is een onbekende vrouw die een enorme invloed had op het werk van haar broer. Velen kennen de naam William Wordsworth wel, maar Dorothy is een naam die niet veel mensen iets zegt. Na de dood van hun ouders woonde Dorothy niet in de buurt van haar broers, maar in 1795 werd ze herenigd met William. Vanaf dat moment wonen ze tot an zijn dood samen, eerst in Somerset, dan in Dove Cottage en later ook in Rydal Mount. Ook gaat Dorothy mee op reis naar Duitsland met William en Samual Coleridge. William schreef gedichten over zijn reizen, maar dat deed Dorothy ook. Ze schreef The Grasmere Journals en Recollections of a tour made in Scotland, maar haar werken werden pas na haar dood gepubliceerd. Toen bleek pas hoeveel ze haar broer geïnspireerd had. Ze observeerde de natuur op hun reizen en hun wandelingen in Lake District en hield hier journals over bij. Zo schreef ze bijvoorbeeld, in haar Grasmere Journals:

"When we were in the woods beyond Gowbarrow Park we saw a few daffodils close to the water-side. We fancied that the sea had floated the seeds ashore, and that the little colony had so sprung up. But as we went along there were more and yet more; and at last, under the boughs of the trees, we saw that there was a long belt of them along the shore, about the breadth of a country turnpike road. I never saw daffodils so beautiful. They grew among the mossy stones about and above them; some rested their heads upon these stones, as on a pillow, for weariness; and the rest tossed and reeled and danced, and seemed as if they verily laughed with the wind, that blew upon them over the lake; they looked so gay, ever glancing, ever changing." (Dorothy Wordsworth, The Grasmere Journals)

Haar prachtige beschrijvingen van de dansende daffodils die met hun hoofden 'tossen', komt vrij duidelijk terug in een van de meest beroemde gedichten van William Wordsworth; Daffodils (of I wandered lonely as a cloud).

They stretched in never-ending line Along the margin of a bay: Ten thousand saw I at a glance, Tossing their heads in sprightly dance. (William Wordsworth, I wandered lonely as a cloud)

Veel critici hebben beargumenteerd dat dit als plagiaat gezien kan worden, maar anderen denken dat het een samenwerking was; een broer en zus met een vergelijkbare creatieve stem. Virginia Woolf zei: "Dorothy stored the mood in prose, and later William came and bathed in it and made it into poetry". We zullen nooit weten hoe het echt gegaan is, maar wat wel duidelijk is, is dat William Wordsworth veel meer kansen heeft gekregen om zijn werk te publiceren dan Dorothy, terwijl ze een vergelijkbare schrijfstijl hadden. Dorothy, Sophia en Zelda zijn slechts drie voorbeelden van vrouwen die in de schaduw stonden van beroemde mannelijke auteurs - hun echtgenoten of familieleden. De mannen die wél kansen kregen. We zullen nooit weten wat voor impact zij - en vele vrouwen met hen - op de wereld hadden kunnen hebben.